Dinə deyil, totalitarizmə qarşı olan humanizm

12-01-2018, 12:00
Oxunub: 5172
İnsanlar dünyanı ortaq dərdlərinin mövzusu halına gətirdiyi və öz həyatlarından daha çox qoruduqları müddətcə dünyəvidirlər


Hanna Arendtin humanizmi dinə deyil, totalitarizmə qarşı idi. 1953-cü ildə Hannah Arendt yazırdı ki, din və hakimiyyət arasındakı uzunmüddətli ittifaq hakimiyyət məfhumunun heç də din ilə eyniləşdirilməsinə əsas vermir.

Bu, Fransa və Amerikadakı 18-ci əsr inqilabçılarının fikirlərini dolaşdıran problemi çox yaxşı bilən Arendt üçün cəsarətli bir şərh idi. Avropa mütləqiyyətinə və kralların ilahi haqlarına qarşı çıxan müasir demokratiyanın qurucuları yeni dövlət qurumuna dini sanksiya tətbiq etmədikləri təqdirdə yazılı konstitusiyaların nüfuzunun sarsılacağından və siyasi azadlıq üçün apardıqları mübarizənin puç olacağından qorxurdular. Arendt “İnqilab haqqında” adlı kitabında xalqın  əlindən alına bilməyəcək haqlarından və azad iradəsindən bəhs edir və dinin altından xətt çəkərək yeni dövrün konstitusiya bəyannamələrini zəiflədən bu çıxılmaz vəziyyətin nəticələrindən danışır.

Amerikanın mötəbər siyasət filosoflarından sayılan Arendt 1941-ci ildə Avropanı tərk edən yəhudi əsilli sekulyar bir alman idi. Yaşamağı seçdiyi ölkədən kənarda ən çox Adolf Eyxmanın mühakiməsi barədə yazdığı kitabının qıcıqlandırıcı başlığı ilə (Şərin bəsitliyi haqqında məlumat) tanınan Arendt yəhudi problemi ilə dini deyil, siyasi anlamda maraqlanırdı. Fələstində bir Yəhudi Vətəni qurulması ilə bağlı olan hərəkatı dəstəkləyir və yəhudilərin qurban olaraq göstərilən yüzillik simasınının dəyişməsinə ümid edirdi. Hətta Antanta dövlətləri yanında savaşması üçün bir yəhudi ordusunun yaradılması çağırışını belə etmişdi. Ancaq eyni zamanda Yəhudi dövləti fikrinə şiddətlə qarşı idi və yəhudilərin müqəddəs torpaqlardakı məskunlaşması yolunda dinin vasitəyə çevrilməsinin lehinə deyildi. Əvəzində isə yəhudi və ərəbləri siyasi cəhətdən birləşdirəcək iki millətli həll yolunu müdafiə edirdi.

Arendt sionizmə qarşı idi, çünki bunun yəhudilərin qaçmış olduqları irqçi şovinizmin eynisi olduğuna inanırdı. Onun fikrincə, XVIII əsr inqilabçılarının dini sanksiyalara müraciət etdikləri kimi etnik və ya dini dövlət anlayışına geri qayıtmaq bütün siyasi fiqurların  ictimai həyatdan təcrid olunmaqlarına etiraz etdikləri və sekulyar azadlıq təhlükəsi ilə üz-üzə qaldıqları zaman baş vurduqları ortaq yol idi.

Yəhudilərdə çatışmayan cəhət siyasi azadlığın bəxş etdiyi dünyəvilik idi. Arendtə görə, dünyəvilik insanların maddi və mədəni aləmə hiss etdiyi bağlılıqdır və bu bağ ayrı-ayrı fərdlər arasında fərqli baxış tərzlərinə görə özlərini fərqli şəkildə büruzə verən və yalnız bu fikirlər paylaşıldığında və ya müzakirə edildiyində peyda olan üç ölçülü bir gerçəkliyi əks etdirir. İnsanlar dünyanı ortaq dərdlərinin mövzusu halına gətirdiyi  və öz həyatlarından daha çox qoruduqları müddətcə  dünyəvidirlər. Arendt dünyanın ortaq mərkəzini yaradanların siyasi fiqurlar olduğunu bildiyi üçün  siyasətin dünyəviliyi tam əks etdirdiyini düşünürdü. O yazırdı ki, dünyada bir-birilə münasibətdə olan nə qədər çox insan varsa, bir o qədər dünya vardır və bu dünya daha böyük, daha zəngin olacaqdır.

Arendt hər nə qədər fani təbiət və qalıcı dünya arasındakı fərqi bəzən mübahisəli şəkildə izah etsə də, fikirlərində ən çox nəzərə çarpan ziddiyyət dünya və mənlik arasında idi. Kapitalist dövrə xas olan “mən” qayğıları bizi həmişə ümumi dünyadan qoparır. Şəxsi mənfəət “mən”ə bağlıdır və bu “mən” faniliyi ucbatından, məsələn, sakinlərini himayə edən dünyanın maraqları kimi uzunmüddətli olanları nəzərə almır. Arendt həmçinin bu dünyanın yalnız insanların deyil, onların belə tabe olduğu hansısa təbii gücün əsəri olduğunu başa düşürdü. Müasir yaşamın dəyişkənliyi, etibarsızlığı və hər şeyə tükənə biləcək bir  qaynaq olaraq baxılması mövzusuna gəlincə isə dünyanın ikiqat (təbiətin və insan zəkasının) itirilməsinin qorxusunu ifadə etmişdir.

Arendt "İnsanlıq halı" adlı kitabında yüzillər boyunca parlayacaq qədər möhtəşəm abidələr yaradaraq Tanrıların bitmək bilməyən səltənətləri və təbiətin sonsuz axını ilə yarışan antik yunan vətəndaşlarının dünyəviliyinidən bəhs edir. Ölümü gözə almadan azadlığa qovuşmaq istəyən qulun həyat sevgisini xor görən düşüncə tərzi daha sonra həyatı müqəddəs və əbədi, insan əsəri olan dünyanı isə pozğun, fani və kirli sayan xristian kilsəsi tərəfindən alt-üst edildi.

 Xristianlıq hər nə qədər yaşamın və dünyanın klassik iyerarxiyasını tərsinə çevirsə və dünyanı çağdaşlıqdan ayırmağın əsasını qoysa da, Arendt heç bir şəkildə dini düşüncəyə düşmən deyildi. Arendt IV əsr teoloqu St. Aqustinin siyasət fəlsəfəsi olaraq adlandırdığı əsərində belə bir dəyərli fikirlə qarşılaşmışdı: “Yeni və gözlənilməz bir şeyə başlamaq bacarığı sayılan azadlıq yalnız doğumun ucalığı sayəsində mümkündür, çünki dünyaya hər yeni gələn, heç kim yox ikən mövcud olan mütləq bir başlanğıcdır”. Və Nazaretli İsanın bağışlamanın gücünə olan inancında məntiqli bir açıqlama görürdü. Arendt bunun nizamlı bir şəkildə meydana gələn sonsuz ağlasığmazlıq olduğunu təkid edirdi. Hərəkət insanın möcüzəvi şəkildə işləyən yeganə qüvvəsidir.

Eyni zamanda Arendt müasir dini inancı ideoloji fundamentalizmdən ayırmaq istəyirdi, çünki sonuncu nasizm və bolşevizmin də bir zamanlar etdiyi kimi mədəniyyəti əvvəlki dövrlə müqayisədə daha çox təhdid edirdi. Arendt 17-ci əsr elm inqilabının sadəcə sekulyar bir dünya anlayışının yolunu aydınlatmaqla yanaşı, eyni zamanda dini inancları imandan düşüncəyə çevirdiyini müdafiə edir. Elm insanları şeylərin görünüşlərinin gerçəkliklərini əks etdirmədiyini sübut etməyə başladıqda (məsələn, dünya Günəş ətrafında dönür və bu hal ağlasığmazdır) həm təbii, həm də ilahi vəhyə olan inam sarsıldı. Arendt bu nöqteyi-nəzərdən inancsızlığın da inanc kimi  sekulyar şübhə duyğusunu içində daşıdığını gerçək “iman”ın sadəcə axmaqlar  sayəsində ayaqda qaldığını irəli sürür (Dostoyevskinin “İdiot” əsərində olduğu kimi).

Bu səbəblə, inanan müasir insan şübhə və inanc arasında həll edilməyən gərginliyin yükünü daşıyır və buna qarşı dürüst olmaq bütünlüyün göstəricisidir. Ancaq Arendt ideoloji bir fanatikin məntiqində belə bir ziddiyyət görmədi və bu səbəblə, bəzi tənbəl sosioloqlar tərəfindən təqdim edilən kommunizm kimi bir siyasi ideologiyanın sekulyar bir din olaraq qəbul edilə biləcəyi fikrini sadəcə ələ salırdı. Siyasi ideologiyaların tərəfdarları ateistlərin və inananların əksinə sorğulamamaq üzrə öyrədilir. "İnsandan suallar verən və ağlın ötəsində bir şeyə inanmasını gözləsə belə, teologiya ona ağlı uzlaşmağa ehtiyac duyan ağıllı bir varlıq olaraq davranır" deyə Arendt açıqlayır. İrqçi və ya tarixi məcburiyyət ideologiyası isə bunun tam əksinə insana sanki yerə düşən və şüur bəxş edildiyi üçün Nyutonun cazibə qanununu müşahidə etmək qabiliyyəti olan bir daş kimi baxır.

Arendtə görə, dünyəviliyin qaynağı olan sorğulamaq və dünyagörüşünün artırılması məqsədilə bu sualların işıqlandırılması - bu, istər elm insanının gerçəyi, istər ibadət edənin imanı,  istər ideoloqun doqması, hətta istərsə, sənətçinin gözəllik anlayışı olsun - dialoqları atılan bir daşın gücü ilə bitirmək istəyənlərə qarşı təhlükə deməkdir. Arendt gerçəklik və gözəllik sevgisinin siyasi mühakimə vasitəsilə ölçülü hala gətirilməsini təklif edən Perikldən sitat gətirərək ”əgər fərqli seçimlərin və baxışların mövcudluğuna izin verməzsə, ən yüksək insani məziyyətin belə bir gün çirkin vərdişə çevriləcəyi” barədə xəbərdarlıq edir. Məsələn, Arendtə görə, xüsusilə siyasi bir qabiliyyət olan bəyənmə ölçüsüz gözəllik sevgisinə sərhəd qoyur. "Ona daha çox məğlub olmadan gözəllik dünyasını barbarlıqdan çıxarır və humanizasiya edir, bununla da, bir mədəniyyət yaradır."

Arendtin təbirincə desək, humanizm Siseronun, öz həmfikirləri ilə birlik olmaq üçün özlərini şəxsi mənfəət və maraqların pəncəsindən qurtaran ruhu formalaşdıran “kultura anim”inin bir məhsuludur. Ayrıca Arendt dini sanksiyaları və cəzalandıran və intiqam alan Tanrı fikrini rədd edirdi.

Bugün Arendtin siyasətin insani roluna olan inamı sərt və qatı bir sınaqla üz-üzədir. Diskriminasiya aşılamaqdan uzaq olan təhsil qeyri-müəyyən iş dünyasına istiqamətlənən ixtisaslaşmış yola çevrildi və hökumətlər öz hakimiyyət ümidlərini kor-koranə nəzarətsiz maliyyə sisteminin teknokratik idarəçiliyinə bağladılar. Biz Britaniyanın şəhərli gənclərinin fürsətçiliyində bazarın qanunsuzluğunun əks olunmasına, bununla yanaşı, insani dünyanın olacağı imkanının hər gələn yeni nəsillə təkrar canlandırılacağına təəccüblənməməliyik.
                                                                                                                         Müəllif: Finn Bourinq
                                                                                                                    Tərcümə: Günay Quliyeva
                                                                                                                     Mənbə: "New Humanist"
Etatist.com 
Şərhlər : 0 Şərh yaz
Şərhlər administrasiya tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra əlavə ediləcəkdir. (Oxucuların diqqətinə çatdırırıq ki, dini, milli və irqi ayrıseçkilik məzmununda, həmçinin insan şərəf və ləyaqətini alçalda biləcək şərhlər əlavə edilməyəcəkdir.)
yenilə, əgər kod görünmürsə



Siz xəbər yaza bilərsiniz XƏBƏR YAZ
Xəbər lenti