Nitsşe – "Tanrının ölümü"nün siyasi mesajı

28-08-2017, 13:46
Oxunub: 215
Nitsşe ilk dəfə bu idealizm kontekstində tanrının öldüyünü elan etdi


Fridrix Nitsşe 1884-cü ildə “Zərdüşt belə deyir” kitabında “tanrının ölümü”nü poetik formada müjdələyir və “Dəccal”da da (1888) buna fəlsəfi aforizm şəklində geri qayıdır. Məncə, bu fəlsəfi cəhətdən inanca və inanclılara dövrümüzdə vərdiş etdiyimiz ateist hücumu deyildi, ya da sadəcə bundan ibarət deyildi.

Platon ilə başlayan və XVII əsrdə Rene Dekarta qədər xristian aləmində davam edən ağıl və dinin sıx birliyinə qarşı hücum idi. Dekatın "ilkin fəlsəfəsində" subyekt dünyadakı bütün həqiqətlərdən şübhə etməlidir, o vaxta qədər ki, onu rasional olaraq sübut etsin. Dekart ağlın həqiqətə çatmasını təmin etmək üçün öz metodunu tanrının altı sübutuna uyğun hazırlamışdı. Lakin əyanları bu və ya başqa səbəblərdən tanrının varlığının yeni elmi metodlarla əlaqəsiz olduğunu görə bilirdilər. Bununla birlikdə, Dekartın elmi inqilabı və rasionallığı ümumi mədəniyyətin itələyici gücü olaraq təyin edilən aydınlanma dövründə Fransada tanrını sıradan çıxarmışdı (Devid Yum da Böyük Britaniyada).

XVIII əsrin sonunda Almaniyada insan, təbiət və həyatın mənası haqqındakı sistemli açıqlamaların cavabının hələ tanrıda görüldüyü bənzərsiz fəlsəfə ortaya çıxmışdı. Tanrının bir versiyası alman idealizmi deyə tanınan Hegel və Şellinqin böyük sistemlərini mümkün qılmışdı.

XIX əsrin ortalarında alman filosofu olan Nitsşe ilk dəfə bu idealizm kontekstində tanrının öldüyünü elan etdi. Eyni zamanda bu şəkildə ağlın öldüyünü də. Əslində, etdiyi yalnız bundan ibarət idi. Halbuki idealizm kontekstində ağıl sadəcə təcrübələrlə əlaqəli mülahizələri sübut etmək üçün bir növ zehni tutumdan ibarət deyildi. O, Hegelə görə dünyanı irəliyə aparan fövqəltəbii bir gücdür.

Nitsşenin üsyanı insanın həyatını idarə edən və ona məna verən böyük metafizik güclər olmadığını, hər bir şəxsin mövcudluğun mənasızlığıyla qarşı-qarşıya olduğunu deməyin başqa bir yoluydu. Yenə də "tanrının ölümü"nün tək mənası bu deyildi.

Nitsşe filosof olduğu qədər həm də yazıçı idi. O, hələ 4 yaşında olarkən ölən atası protestant bir rahib idi və Nitsşe anası və bacısı ilə qaranlıq lüteran şəraitində böyüyüb formalaşmışdı. Nitsşe xristian əxlaqının emosional varlığı üzərindəki yükünə qarşı üsyana qalxdı və bu üsyan həyatı sevmə şansını daha da azaldan xroniki xəstəliyi səbəbindən artmışdı.

Bu şəxsi üsyana Bismarkın başçılığı altında  rəsmi "mədəni mübarizə" aparan alman mədəniyyətini həm protestant, həm milli bütün halına gətirmək istəyən yeni birləşmiş Almaniyaya qarşı Nitsşenin nifrəti də əlavə olunmalıdır. Nitsşe bir qurum kimi kilsəni alçaltmış, həm siyasi, həm də mədəni baxımdan dövrünün xaricində azad düşüncəli avropalı kimi yaşamaqda idi.

Yəni "tanrı öldü", Platonun fəlsəfəsini mümkün edən güc - əsas cərəyan kimi xristianlıq və Qərb fəlsəfəsi boyunca bir-birinə nüfuz edən ağıl və dinin insanın təbiətini açıqlamaq üçün istifadə edilə bilməyəcəyi deməkdir. Lakin bu həm də o deməkdir ki, insan da ölüb. Daha doğrusu, Nitsşenin tanrını öldürməsinin ən vacib nəticəsi rasional gücü ilə xarakterizə edilən və "rasional" nöqteyi-nəzəri olan varlıq kimi insanın ya da insanlığın ölümüdür.

Yaxşı, "tanrı öldü"; lakin bu, Nitsşeyə görə başqa aspektdən yanaşdıqda bədənin azad olması deməkdir. Və Nitsşenin tanrının ölümünə necə reaksiya verdiyini görmək üçün baxmalı olduğumuz yer "Şən elm" kimi tərcümə olunan “Die fröhliche wissenschaft”(1886) adlı əsəridir. Bu da Nitsşenin bu kitaba yazdığı ikinci önsözdən bir parça:

"Fizioloji ehtiyacların obyektiv, xəyali, tamamilə mənəvi örtüklərin altında şüursuzca özünü dəyişməsi qorxunc həddə çatıb - tez-tez özümə böyük pəncərədən baxdıqda fəlsəfənin vücudun şərhindən, ya da yanlış şərhindən başqa bir şey olub-olmadığını soruşuram".

Üçüncü kitab: "Dua etmək özünə aid heç bir düşüncəyə sahib olmayan və mənəviyyatın yüksəkliyini bilməyən insanlar üçün kəşf olunub"... və "Xristianlığın dünyanın çirkinliyinə və şərinə aid tapdığı həll onu daha da çirkin və pis vəziyyətə salır" kimi aforizmlərdən ibarətdir.

"Tanrı öldü" fikri indi xristianlığın önünə keçdiyi hər bir insanın özünü həyatı sevən biri kimi yenidən kəşf etməli olduğu deməkdir.

O zaman tanrı öldü: insanların qorxuncluğu onu öldürdü  - bu, "Zərdüşt belə deyirdi" kitabının əsas mövzusu və ruhudur.

Bununla yanaşı, "Şən elm"dəki zarafatyanalığın yüksəlişi insanlığı bu dünyada həqiqi mənada yaşamaq amalıyla, özünü bütünlüklə yenidən kəşf etmə vəzifəsinə hazırlayır, bu da yəqin ki imkansızdır.

Nitsşedən də öncə yenidənkəşfin yer aldığı fəlsəfi düşüncədə Hegel və Şellinqin idealizminin qarşısındakı qüvvə "materializm" idi. Lüdviq Feyerbax bunu 1830-cu illərdə ortaya qoydu və bildiyimiz kimi Marks fəlsəfəsi üçün bir başlanğıc verdi. Bu, o demək deyil ki, Nitsşe marksist idi. O, bundan çox uzaq idi. Lakin bu, onun düşüncəsinin bir keçmişi olduğu, durduq yerə ortaya çıxmadığı deməkdir. İçində doğulduğu və öz yolunu cızdığı vaxtın ən radikal xətti üzərində irəlilədi: alman yazıçı, anti-idealist və anti-xristian olaraq. Kitabının başlığı olan "Der Anti-Christ" alman dilində "Dəccal" demək olduğu qədər "anti-xristian" mənasını da daşıyır.

XIX əsrin ortalarında Qərb dünyasında tanrının ölümünün çoxdan deyilmiş olması başqa bir hekayədir: söhbət əlbəttə ki, Darvindən gedir. Nitsşe post-darvinizmin bir parçası deyildi; lakin dedikləri XX əsrdəki "tanrı sonrası" mədəni cərəyanını gücləndirdi.

Ən vacibi budur ki, onu bu günün ateistləri ilə birgə dəyərləndirdikdə ağlı tanrı qatına çıxarmadığını və tərk eləməyə çalışdığı mənəvi ənənəyə marağının olduğunu xatırlamaq lazım gəlir.
Müəllif: Lesli Çamberlin
Tərcümə: Günay
Etatist.com
Şərhlər : 0 Şərh yaz
Şərhlər administrasiya tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra əlavə ediləcəkdir. (Oxucuların diqqətinə çatdırırıq ki, dini, milli və irqi ayrıseçkilik məzmununda, həmçinin insan şərəf və ləyaqətini alçalda biləcək şərhlər əlavə edilməyəcəkdir.)
yenilə, əgər kod görünmürsə



Siz xəbər yaza bilərsiniz XƏBƏR YAZ
Xəbər lenti