"Xalq bütün dövrlər üçün qaradır, passivdir" - MÜSAHİBƏ

4-08-2017, 13:08
Oxunub: 1054
"Azərbaycanda kino çəkməyə çalışan insanlar nə etməli olduğunu bilmir"


Bu müsahibəni daha çox jurnalistika terminologiyasında istifadə olunan “amerikan reportajı” hesab etmək olar. Bəlkə də bir az interaktiv söhbət saya bilərik. “Facebook”da və küçədə danışanda oturub rahat səsyazma cihazı olmadan müzakirə etməmişdik. Yəni, sadəcə pivə masasında. Çünki zaman olmurdu. Ona görə reportaj bizim söhbətimizə çevrildi.

Elməddin Süleymanov gənc rejissor namizədlərindəndir. Ələlxüsus, çalışır ki, film ərsəyə gətirsin. Mənim kimi qısa metrajdan başlayıb. O, hər dəfə sənətdə keyfiyyətin vacibliyini vurğulayır. Çalışdığım qədər Elməddinə səmimi və özümün də maraq dairəmdə olan suallar ünvanlamışam. Arada müsahibəyə özüm də qoşulurdum.

Etatist.com-un "Gənc-Gələcək" layihəsi çərçivəsində növbəti müsahibi gənc rejissor Elməddin Süleymanovdur.

"GƏNC - GƏLƏCƏK" LAYİHƏSİ ÜÇÜN QEYDİYYATDAN KEÇMƏK İSTƏYƏNLƏR BU LİNKƏ DAXİL OLA BİLƏRLƏR.

- İlk sualım sizin facebook statusunuza istinadən olacaq. “Şübhəsiz ki, eqo hər şeyi (hər hadisəni) dramatikləşdirir...” Bunu sizin facebook səhifənizdə oxudum. Mənə elə gəlir ki, siz burada daha çox eqoizmin mənfi tərəfini demisiniz. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?
- Transparan fikirdir. Hər şeydə bir ümumiləşdirmə mövcuddur. Bu, özümüzə biçdiyimiz bir şeyin əskik qalan tərəfidir. Bu arada qarışıq cümlə oldu (gülür).

- İstədiyiniz kimi deyə bilərsiniz...
- İki sevgilinin ayrılmağında və münasibətlərin panoramik görüntüsündə həmişə gözə dəyməyən bir şey ayrılıq əsnasında bir işığa tuş gəlir. Bu zaman dramatikləşir, böyüməyə başlayır. Dünənə qədər ona problem yaratmayan şey şişirdilir.

Digər tərəfdən eqonun mənfi tərəfi deyil... Eqo ictimai olaraq mənfi qəbul edilir. İndividual olaraq isə “eqo” mənfi və müsbət cəhbədə deyil. Yenə təkrar edirəm ki, özümüzün başına gələn bir hadisəni, yaxud roman yazanda və ya film çəkəndə ordakı hekayəni şişirtməyə meyilliyik. Qısa misalla belə açıqlaya bilərəm: Məsələn, bir qadını gecə meşədə silah ilə öldürüblər. Bu üçüncü səhifə cinayət xəbəridir. Hekayə isə burada bizə gələndə dramatikləşir. Bu xəbəri bizə çatdıran narrator xəbəri bizə təcavüz hadisəsi kimi də danışa bilər. Bu, şişirtmədir.

- Özünüzü altruist, yoxsa eqoist hesab edirsiniz? Eqonuzu hansı mərhələdə görürsünüz?
- Hamı kimiyəm. Amma bu gördüyünüz iş ilə bağlı ola bilər. Əslində Azərbaycanda bəzi sözlər düzgün anlaşılmır. Xüsusilə, “eqoizm” insanın özünə dəyər vermə anlayışıdır. Belədirsə, bizim çoxumuz bunu bacarmırıq. Gördüyümüz işin qarşılığında onu özümüzə layiq biliriksə, niyə də eqoist olmayaq? Potensialın qarşılığında təbii ki... Nəticə etibarı ilə hər kəs eqoistdir.

"Azərbaycanda kino çəkməyə çalışan insanlar nə etməli olduğunu bilmir"

- Hamı eqoistdir? Bəs, altruist olmaq lazımdır?
- Sözün açığı bilmirəm.

- Yəni, vaz keçmək yaxud cəmiyyət üçün fədakar olmağa ehtiyac var?
- Gəlin, kino nəzəri bucağından yanaşaq.

- Amma söhbət burda sizdən gedir.
- Əslinə baxanda biz bunu çox düşünürük. Bu, Sergey Eyzenşteynin propaqandası kimi deyil. Kino SSRİ-də təbliğat maşını olaraq ortaya çıxır. Bu bir fədakarlıq idi. Amma fədakarlığın mahiyəti bəlli olduğunda bilinir. Yəni, Vsevolod Pudovkin Maksim Qorkinin “Ana”sını çəkəndə bu başa düşüldü. Filmdəki inqilabi mahiyyət anlaşıldı. Cəmiyyət bu fədakarlığı dərk etdi. Amma bizim o mərhələni keçməyimizə hələ var. Söhbət öz eqosunu kənara atıb cəmiyyət üçün çalışmaqdan gedir. Bu, bir mərhələ işidir. Görülməmiş çox iş var. Bu dövrdə Azərbaycanda kino çəkməyə çalışan insanlar nə etməli olduğunu bilmir. Əslində o qədər çəkilməmiş boş ərazi var ki, bəziləri bunu bilmir. Biz bəzi şeyləri doldurmalıyıq ki, sonra öz individual filmlərimizi çəkə bilək. Mən düşünürəm ki, üçüncü sinif ölkələrdə xilas yolu “gerilla” üsulu mübarizə yox, sənətin politikləşməsidir. Sənətin inqilabi mahiyyətinə inanıram. Şablon sözdür, amma deyəcəyəm: Sənətin dərki üçün cəmiyyət ilk öncə teatra, operaya və sənət sərgilərinə getməlidir. İtalyanlar özlərini neo-realizm ilə dəyişdilər. Bu, bir gecədə baş vermədi. Fyodor Dostoyevskinin “Cinayət və Cəzası”nı yaxud Dostoyevskinin "özünü dərk etmək üçün birinci İncili bilmək lazımdır"... Bu da belə bir şeydir. Yəni, İncil olmayanda Dostoyevski əskik qalır.
Kinonun bizi insan olaraq dəyişdirməsinə ehtiyac yoxdur. Onun belə mahiyəti yoxdur. Amma biz kinonu təbliğat müstəvisində və politik bucağda edə bilərik. İran kimi... İran filmləri beynəlmiləldir, fəqət həm də politikdir. Hamısının kökündə senzura yatır. Burdan belə qənaətə gəlirəm ki, bunu anlamaq üçün bəlli bir bünövrə lazımdır.

- Mənə elə gəlir ki, gənc yaşınız olduğu təqdirdə insanlardan və ən əsası Bakıdan qaçırsınız. Ələlxüsus, qapanıqlıq... və daha çox azlığın içində olursunuz. Bu mənim şəxsi müşahidəmdir. Hər dəfə sizinlə qarşılaşanda bunu müşahidə edirəm. Sizcə, qapanıqlıq sənətçinin mahiyyətindədir, yoxsa bu sırf sizin xasiyyətinizdir?
- Sənət ifaçısı öz kimliyinə dönüşməməlidir. Bizdə bu çox qarışdırılan məsələdir. Söhbət real yaşadığımız həyat ilə yaratdığımız həyat arasında rabitə qurmaqdan gedir. Bir insan həyatı boyu əxlaqsız olubsa, onun yaratdıqları da cəmiyyətə əxlaqsızlıq olaraq əks olunur. Amma belə deyil, bu, düzgün analiz deyil. Yaratdığın ilə kimliyin fərqli ola bilər. Təbii ki, yansımalar olur. Bunlar bir-birinə təsir edən şeylərdir.
Öz individual qapalılığıma gəldikdə isə... Bunun səbəbi sırf azlıqla oturub onlarla yaxınlıq etməyim sayılmır. Necə deyim... İnsan bir müddətdən sonra düşüncələrinə yaxın olanlar ilə dostluq etməyə başlayır, fikir dostluqları yaranır. Uşaqlıq dostluqlarımız istər-istəməz nostaljik mahiyyətə dönüşür. Onlarla görüşlərdə çox da məmnun olmuruq. O görüşlər qırılır. Çünki bizi birləşdirən məhəllə və uşaqlıq oyunları var. Lakin yaş artdıqca düşüncələrimiz fərqli olmağa başlayır. Artıq bu uşaqlıq oyunlarının dəyəri qalmır. Məsələn, düşünürəm ki, siz neo-realist italyan axınını izləmisiniz. Siz onu sevirsinizsə, artıq bizim aramızda rabitə yaranmağa başlayır. Bu, artıq fikir dostluğudur.
İnsanlardan qaçmağa gəldikdə isə bu bəlkə də təkliyə olan ehtirasdan qaynaqlanır. Qələbəlik narahatçılıqdır. Sənətçinin özü ilə təkliyi çox qutsaldır. Hətta deyərdim ki, vacibdir.
Özünü sevməsəm də Tarkovskidən bir misal deyəcəyəm. Gənc rejissor namizədlərinə məsləhət verir ki, “təkliyinizi sevməyi bacarın”. “Bacarın” ifadəsi çox önəmlidir. Təkliyi başa düşdüyümüzü düşünmürəm. 17 yaşında bu şəhərdən çıxıb İstanbulda istəmədiyim bir fakültəyə daxil olanda orada artıq mənim üçün yeddi illik bir period yarandı. Tənhalıq evdə bütün günü kino izləmək, meşəyə gedib təbiəti seyr etmək də deyil. Təklik hələ də davamlı olaraq öyrənməyə çalışdığımız şeydir. Mən burda mənəvi yalnızlıqdan danışıram. Fiziki tənhalıq tamamilə başqa şeydir. Bu, qarışdırılır.

"Bu kitablar və filmlər hamısı normallığa dözə bilməməyin nəticəsidir"

- Mənəvi təkliyi öyrənmək üçün kitab yardımçı ola bilər?
- Başlıca səbəblərdən biridir. Amma heç kimə "kitab oxuyun" kimi cümlələr qurub məsləhət vermək istəmirəm. Çünki, “kitab oxuyun !” demək tərbiyəsizlikdir. Kitab oxumaq eyni ilə qida ehtiyacı kimidir. Biz bir fərdə “yemək yeməlisən” deyiriksə, deməli arıqlamamasını istəyirik. “Kitab oxu” deyəndə isə nə demək istədiyimizi anlamırıq. Bu, özümüzün kitab oxuduğumuza görə ola bilərmi? Qiraət məsələsini fərdin özünə buraxmaq lazımdır.
Bir haşiyə çıxmaq istəyirəm. Bu kitablar və filmlər hamısı normallığa dözə bilməməyin nəticəsidir. Ola bilər ki, siz içki aludəçisiniz. Ola bilər ki, çox siqaret çəkirsiniz. Zənnimcə bu bir formada normallığa dözə bilməməkdir, bir şəkildə etiraz formasıdır. Ona görə də bu məsələnin kökündə özünü tanımaq yatır. Şəxs özünü tanımalı, hətta dərk etməlidir.

- Az öncə dediniz ki, Andrey Tarkovskini bəyənmirəm...
- Hərçənd ki, ən sevdiyim film Tarkovskinin "Ayna"sıdır... O filmə 30-35 dəfə baxmışam (gülür). Bir zamandan sonra bu estetik zövqü anlamaq deyildi. Bu vərdiş halına gəlmişdi.
Mənə elə gəlir ki, bizim Andrey Tarkovskini sevməyə hələki mənəvi haqqımız yoxdur. Haqqımız yoxdur deyəndə yaş qrupunu, təcrübəni nəzərdə tuturam. Məsələn, bizi Qodar həyəcanlandırmalıdır.
Mən şəxsən Andrey Tarkovskini izləyəndə özümü axmaq kimi hiss etdim. Təcrübə olaraq hələ oralara gəlməmişəm. Müəyyən zamanları gözləmək lazımdır. Bizim məğlub olmağımızın səbəblərindən biri budur. Vaxtında sevməyi, kino izləməyi və hətta sevişməyi bacarmırıq. Vaxtını alındıra bilsək artıq rabitə qurmuş olacağıq.

- Biz deyəndə azərbaycanlıları yoxsa?
- Xeyr, elə siz və biz. Qayıdıram söhbətimizə... Andrey Tarkovski çox böyük şəxsiyyət idi, bunu inkar etmirəm. Buna heç haqqım da yoxdur. Berqman da eyni ilə.
Mənim Tarkovski izləyicisi olan tanışlarım var. Onların ortaq yönü Tarkovski haqqında danışmamaqlarıdır. Onlar bu mövzular haqqında susmağın daha gözəl olduğunu düşünürlər.
Amma kino artıq o deyil. Onun kimi film çəkməyə məcbur deyilik. Film o mərhələni keçdi. Təbii ki, biz Tarkovskinin estetikasına, peyzajlara və təbiət təsvirlərinə aşiq ola bilərik. Amma bunun üçün fotoqrafiya var. Kino təkcə möhtəşəm kadrlar toplusu deyil. Məsələn, Pavel Pavlikovskinin “İda”sı yaxşı filmdir, bəyənirəm. Amma mən bir daha o filmə qayıtmayacağam. Niyə? Çünki, təsəvvür edin ki, bir kitab oxuyursunuz və bəyəndiyiniz cümlələrin altını qələmlə qeyd edirsiniz. Bu çox normaldır. Amma mən sizə kitab verirəm və kitabın bütün sətirləri qeyd halında hazırdır. Bu sizin xoşunuza gəlməyəcək. Demək istədiyim odur ki, Pavlikovskinin filmində çox gözəl fotoqrafiya sənətinə uyğun kadrajlar var. Film bütün o kadrlara görə hesablanıb. Kinonun hekayədən kənarlaşmağa haqqı var?

"Xalqın mahiyyəti qələbəlik yaratmaq, səs vermək, işinə getmək və sairdir"

- Uzun illərdir davam edən bir müzakirə mövzusu var, hər dəfəs də müxtəlif nəticələrə gəlinir. Sənətin sənət üçün yoxsa cəmiyyət üçün olması məsələsi... Siz bu məsələyə necə yanaşırsınız?
- “Sənət sənət üçündür” modernizmin şüarıdır. Sənəti sənətçi üçün icra edirik. Tamaşaçı axırıncı kateqoriyadır. Bu motto modernizmdən gəlməkdədir. Kino, şeir, roman, musiqi və s. bütün sənət məhsulları sənətçinin eqoizminə və ya kaprizlərinə istiqamətlənir. Mənə görə sənətin cəmiyyət üçün olması mümkün deyil.
Sənət çox üst, çox incə mərhələdir. Xalq isə bütün dövrlər üçün qaradır, passivdir. Xalq ilə sənətçi arasında rabitə daha çox saray şairlərinə nəsib olub. Başqa sənətçisi ilə xalqı arasında kontakt quran çox az insan olub. Ya onlar kəşf olunmurlar, ya da cəmiyyət onları anlamır. Və ya onlar nifrət edilən insana çevrilirlər. Bu, indi də mövcuddur.
Sualımız isə budur: Sənət niyə toplum üçün ola bilməz? Dediyim kimi çox estetik zövqə aiddir. Xalqla estetika sözü çox uzaqdır. Xalqı təhqir etmək üçün demirəm, əsla belə anlaşılmasın. Bu var olan reallıqdır. Xalqın mahiyyəti qələbəlik yaratmaq, səs vermək, işinə getmək və sairdir. Xalq sənət ilə qırıq-qırıq, parça-parça əlaqədədir. Ona görə yaratdığın sənəti topluma adaptasiya etmək çətindir. Amma günümüzdə belədir.
ABŞ kinematoqrafiyası bu gün belədir, amma onlar yolunu tapıblar. Çoxşaxəli izləyicilər tapa bilib. Yəni, sözün açığı tam olaraq “sənət sənət üçündür” demək çətindir. Amma tam cəmiyyət üçündür də demək olmaz.

"Elə kinolar olmalıdır ki, onların izləyicisi müəyyən çevrə olsun"

- Bəs, kinonun epistema üzərinə olması ilə bağlı nə düşünürsünüz? Bildiyiniz kimi köklü dəyişikliklər 1968 cərəyanından sonra başladı. Filmin, kinematoqrafiyanın nomotetikdən epistemaya keçidi idi. Demək istədiyim odur ki, film bilgi yüklü olmalıdırmı?
- Çox yaxşı sualdır. Təbii ki, epistema olmalıdır. Məsələn, Qodarı buna görə illərdir daşlayırlar (gülür). Daşlayırlar ki, “bəs, sən intellektual rejissorsan”. Amma elə demək düzgün deyil. Qodar sadəcə kinoda montajı kollaj versiyada bir formada ifadə edir. Onun elədiyi sadəcə bir mübarizədir. Bu həm də Brextian mübarizədir. Bu 68-in küçələrinin filmdə yaşandığı mücadilədir.
Gəlin indi belə soruşaq: Martin Haydeqqer oxumaq bir lüksdur? Məncə, bəli. Onu bilmək üçün müəyyən fəlsəfə bilgisinə sahib olmalısınız. Fəlsəfə ən ali mətnlərdən ibarətdir. Ümumiyyətlə, fəlsəfə mütaliəçisi olmaq özü bir lüksdur. Bəs, niyə kino izləmək lüks olmasın? Niyə bəzi kinoları hər kəs izləməlidir? Elə kinolar olmalıdır ki, onların izləyicisi müəyyən çevrə olsun. Mənə elə gəlir ki, film bəlli bir yerdə epistemanı qorumalıdır. Təbii ki, beynəlmiləl hisslərdən qurulmalıdır. Sənin filmin və montajın elə olmalıdır.
Bu arada montaj filmin tanrısıdır. Filmin içində olan kadrajlar, effektlər, rənglər və dialoqlar daxil olmaqla - bütün bunları hamı anlamayada bilər. Xahiş edərdim ki, yanlış başa düşülməsin. Sadəcə bəzi kəsimlərin öz filmləri olur. Yenə Tarkovskidən misal çəkəcəyəm (gülür). O, "Gündəlik"lərində vurğulayır ki, "hər kəs tərəfindən anlaşılmaq və ya anlaşılmamaq - hər ikisi axmaqcadır". Demək istəyir ki, mənim elə bir məntiqim yoxdur ki, mən film çəkim və hamı onu anlamasın. Sadəcə çəkmək istəyirəm və çəkirəm. Bəlkə bir az Nitsşe kimi yanaşaq: “Hamı və heç kim üçün kitab”. “Hamı və heç kim üçün film”. O cür filmləri izləmək üçün bir az haqq eləmək lazımdır.

- Bəs, Kşiştof? Kyeslovskini deyirəm. Onda bəsit epistemadır, yoxsa heç o deyil? Kim Ki Duk... Onda semiotika var. Kino tənqidçilərinin hər dəfə dediyi məsələdir.
- Təbii ki, Kyeslovskidə də var.

- Amma yəqin Qodarvari deyil.
- Məcbur da deyil. Kyeslovskinin özü də başdan-ayağa bilgi yüklüdür. Elə Kim Ki Duk da. Kim Ki Dukda duyğuların və hisslərin epistemasıdır.

- Üzr istəyirəm. Amma Aki Kaurismaki ciddi şəkildə deyir ki, o, Qodarı anlamır.
- Çünki, Aki Kaurismaki özü başa düşüləndir. İnqmar Berqmanda deyirdi onu. 

- Federico Fellininin bir fikri var: “Sənət tamamilə avtobioqrafikdir”. Bu fikri başqa sənətçilərdə belə görmək mümkündür. Daha çox yuxular və yaşanılan xatirələr üzərinə. Məsələn, Teodoros Anqlopulos "Sonsuzluq və bir gün" filmi haqqında danışakən deyirdi ki, “bütün filmlər biyoqrafiyamın bir parçası və ifadəsidir”. Sizin də gələcək filmləriniz biyoqrafiyanız olacaq?
- Sənətçilər əslində çox böyük cəfəngiyyatçı və zarafatcıllarıdır. Mən indi bilmirəm ki, Fellini onu nə üçün deyib. Ola bilər jurnalisti susdurmaq üçün desin. Amma bütünlüklə avto biyoqrafik olması səhvdir. Ən azından mənə elə gəlir ki, filmlərim o cür olmayacaq. Amma təbii ki, film özümüzdən nələrsə daşıyır. Bu, təhtəlşüurun yansımaları və xatirələrimiz ola bilər. Mən şəxsən həyatdan qaçdığım üçün film çəkməyi düşünürəm. Yaşamağı çox yaxşı bacarsaydım, bunu etməzdim. Məntiqli deyil sizcə? Həyat mükəmməldirsə - mükəmməldən dediyim odur ki, insan tətmin ola bilirsə, şəxs sənətə ehtiyac duymazdı. Sənət bir növ qaçışdır. İnsan faciəvi varlıqdır. Amma bütün həyatımız faciəvi deyil. Biz ola bilər ki, faciəvi olan hansısa xatirələri 2 saatlıq bir filmə çəkək. Yaxud romanını da yaza bilərik.

- Sənətdə təqlidi necə qiymətləndirirsiniz? Demək istədiyim əslində buradan başqa yerə varmaqdır. Ən əsası bizim ölkəmizdə istisna şəxsləri çıxmaq şərti ilə anaxronizm görürəm. Məsələn, bir çox insan Fransa “Yeni Dalğa”sını (film dalğasını) və yaxud başqa bir sənət dalğasının eynisini təkrar etməyə çalışır. Var olmuş bir şeyin təkrarını... Çox fərqli zamanları bir-birinə qarışdırmaq kimi hesab etmək olar. Zənnimcə bu günün tələbi deyil. Nə düşünürsünüz?
- Ustad Qodarın dediyi kimi: “Hardan aldığınız deyil, nəyə çevirdiyiniz vacibdir”. Şəxsən mən əgər bacarıq varsa təqlidi sənətdə müqəddəs bir şey kimi görürəm. Çünki, təqlid bir şeyi alıb eyni şeyi etmək deyil. Öz tərzinə çevirməkdir. Məsələn, biz ikimiz eyni səhnəni çəkək. Kadrlar eyni olsa da əsla eyni deyillər. Çünki, sizin gördüyünüz şey ilə mənimki eyni deyil. Az öncə dediyiniz sualla tam razıyam. Yəni, ola bilər ki, neo-realizmin bəzi çalarlarını götürək. Amma indi təkrarını etmək mümkün deyil.

- Sizə görə kadraj nədir? Kadrajı necə ifadə edə bilərsiniz?
- Kadraj görüntü deyil. Kadraj görüntünün izi və təqlididir. O, fotoqrafiya vasitəsi ilə ortaya çıxdı. Misal üçün, ilk insanlıq mağaralarındakı dırnaqları ilə çəkilən rəsimlər safdır. Elə deyil? Amma biri gəlib o mağaradakı cızıqları foto şəklində çəksə bu, artıq kadraj sayılmış olur. Görüntünün deformasiyaya uğraması hesab oluna bilər. Amma burda deformasiya həqiqətin itirilməsi anlamına gəlir. Görüntü saf həqiqətini itirir.
Faiq Azər
Etatist.com
Şərhlər : 1 Şərh yaz
Orxan Yaquboğlu 5 avqust 2017 18:35  

Sənət sənət üçündür!

Şərhlər administrasiya tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra əlavə ediləcəkdir. (Oxucuların diqqətinə çatdırırıq ki, dini, milli və irqi ayrıseçkilik məzmununda, həmçinin insan şərəf və ləyaqətini alçalda biləcək şərhlər əlavə edilməyəcəkdir.)
yenilə, əgər kod görünmürsə



Siz xəbər yaza bilərsiniz XƏBƏR YAZ
Xəbər lenti