Dünyadakı qadın mübarizəsi - Feminizm tarixi (II HİSSƏ)

18-03-2017, 10:00
Oxunub: 572
Feminizm bütün dünya qadınlarının problemlərinə həssas olmalı, hamısının eyni səviyyəyə gəlməsinə kömək etməlidir


I hissəni BURADAN oxuya bilərsiniz

II Dalğa (Radikal və Marksist) feminizm

İkinci dalğa dövründə radikal və marksist cərəyanlar feminist anlayışını növləndirmişdir. Radikal feminizm, “şəxsi həyat siyasidir” şüarı ilə şəxsi həyatda yaşanan bərabərsizliklərin, şəxsi həyatda qadına tətbiq olunan basqının patriarxal siyasətin təməli olduğunu vurğulamışdır. Ev içində iş bölgüsü, ailə içi şiddət radikal feminizmin, patriarxal sistemin əhəmiyyətli parçaları olaraq gördüyü sahələrdir. Bu dövrdə evdə çalışan qadının haqqını verməyə atanın əl qoyması və yalnız boğaz toxluğuna işinin yaratdığı köləlik sistemi feministlərin ən çox müzakirə etdiyi mövzulardan biri olmuşdur. Feminist anlayışda çox əhəmiyyətli bir təsiri olan Simona de Bovuar 'qadın doğulmaz, qadın olunar' deyərək ikinci dalğa feministlərin yolunu açmışdır. Bovuarın “İkinci cins” adlı üç cildlik əsəri dişi cins olaraq doğulmuş bir insanın, illər içində necə öyrədilib 'qadın' olduğundan bəhs edirdi.

Bütün kitab cinsiyyət rollarının təbii deyil, öyrədilmiş olduğunu sübut edən məlumat və təcrübələr ehtiva edirdi. Bu nəzəriyyə təbii olan və doğumla birlikdə təyin olunan cinsiyyət (sex) və doğulduqdan sonra ailə və cəmiyyətin təsiri ilə formalaşan ictimai cinsiyyət (gender) anlayışlarının bir-birlərindən ayrılmasına yol açdı. Ancaq feminist nəzəriyyə irəlilədikcə, ictimai cinsiyyətin əslində yalnız nəticə olduğu görüldü. Radikal feminizm baxımından ikinci əhəmiyyətli yazar Valeri Solanasdır. Valeri Solanasın bilinən tək çap edilmiş əsəri “Kişiləri Doğrama Cəmiyyəti Manifesti”dir(Society of Cutting Up Mən, S.C.U.M). Onun fikirlərində də ikinci dalğa feminizmi meydana gətirən bəzi məqamlar vardır. Tələbəlik illərində biologiya laboratoriyasında heyvanların psixologiyası üzərinə çalışarkən öyrəndiklərinə əsaslanaraq iddia etdiyi bir şey: XY kişi xromosomu pozulmuş bir XX qadın xromosomudur. Bu səbəbdən kişi doğuşdan pozulmuş bir qadındır; "Kişi dediyin ayaqlı abortdur" deyərək, kişilərin vəziyyətini bioloji bir əksilmə ilə əlaqələndirir. Yalnız patriarxal sistemi deyil, eyni zamanda kapitalizmi də tənqid edir.

Pulun hakimiyyətindən, kapitalizmin nəticələrindən bəhs edir. Solanas S.C.U.M'da bir cəmiyyət utopiyası təqdim edir, daha sonra heç bir feminist hər hansı bir utopiya təklif etmir. Utopiyasında ağıllı qadınların başına elektron bağlanır, bu qadınlar da kişilərə bağlanır və kişilər ancaq belə düzələ bilərdi. Təbii ki bu dedikləri qəbuledilməz idi. Solanas bu fikirləriylə radikal feminizmin yaradıcılarından olmuşdur. Digər bir feminist yazar Meri O'briana görə patriarxal bütün ictimai təşkilatlar ictimai ayrı-seçkilik üzərində inkişaf edir. Kişi ictimai sahədə tarix yazarkən, qadın evdə xidmət edər, kişi bacarar, qadın onun müvəffəqiyyətini tamamlayar. Kişilik, kişilik ideologiyasının və davamı olan suverenliyinin sərgiləndiyi bir sahədir. 


Radikal feministlərin qadını cəmiyyətə daşımaq üçün inkişaf etdirdikləri təkliflərdən biri lezbiyan həyat formasıdır. Bu kişi ilə qadın arasındakı cinsi bağı ortadan qaldırmaq məqsədi güdürdü.

Lezbiyanlıq - bu feministlər üçün fərdi bir seçim olmaqdan çox patriarxal sistemin rəddinə işarə idi. Şulamit Fayrstoun 1967-ci ildə yazdığı əsəri “Cinsiyyətin dialektikası”nda bioloji bir uzaqgörənlik edir və qeyd edir ki, doğum qadın bədəninin xaricinə çıxarılacaqdır. Şulamit Fayrstounun bir neçə baxımdan əhəmiyyəti var.

Birincisi: Klassik marksist yanaşmada proletariat var, burjuaziya var və bunların arasında burjuaziyanın proletariatı sömürdüyü bir suverenlik əlaqəsi var. Fayrstoun bu suverenlik əlaqəsi ilə qadınlarla kişilər arasındakı əlaqə arasında birbaşa analogiya qurur. Fayrstouna görə qadınlar ilə kişilər arasındakı suverenlik əlaqəsinin qaynağı bioloji fərqlərdir və bu fərqliliklərin ən əhəmiyyətlisi də qadınların doğum edə bilmələri, kişilərin isə edə bilməməsidir.

Kişilər ilə qadınlar arasındakı qarşıdurmaya son vermək üçün isə başda qadınlar ilə kişilər arasındakı bu bioloji bərabərsizlik olmaqla, bunu yaradan bütün sistem aradan qaldırılmalıdır. Bütün sistemi bu şəkildə hədəf aldığı üçün də bunun adı “Radikal feminizm” olur. Yəni radikal feminizm sözü artıq 1967-ci ildə, Fayrstoun “Cinsiyyətin dialektikası”nı yazdığında istifadə edilməyə başlanmış bir tərif idi.

Ümumilikdə cəmiyyətə və insan biologiyasına etdiyi bu sorğulama əhəmiyyətli idi, çünki insan biologiyası heç vaxt müzakirə edilmir, çünki necə doğuldusa, elə də qalır. Bu müzakirəni o illərdə etmiş olması çox əhəmiyyətli idi.

Radikal feministlərin patriarxal sistem anlayışına qarşılıq, marksist feministlər qadınların əzilmişliyinin analizini istehsal formalarının, xüsusilə də kapitalizmin analizinə daxil etməyə çalışdılar. Marksist feminizm "Görəsən marksist qayda qadın baxışı ilə əlaqələnərsə, kapitalist cəmiyyətlərdə qadınların əzilmişliyi açıqlana bilərmi?" sualına cavab axtaran bir yanaşmadır. Marksist feministlər üçün müasir cəmiyyətin təyin edilmiş xüsusiyyəti kapitalizmdir və bu sistem içində qadınlar spesifik bir əzilmişlik ilə qarşılaşırlar. Bunun səbəbi ödənişli əmək sahəsinə qəbul olunmamaları və ev sahəsində üzərlərinə götürdükləri yenidən istehsalla məhdudlaşdırılmaları idi. Qadınların yenidən istehsal fəaliyyətləri, yəni yeni nəsli (işçi qüvvəsini) "yaratmaq" üçün istehlak etdikləri qarşılığı ödənməyən əmək, kapitalizmə fayda təmin etməsilə yanaşı, onun varlığının davamı üçün lazımlıdır fikri idi.

Hər nə qədər qadınların görünməyən və qarşılığı ödənməyən əməyindən kişilər də fayda əldə etsələr də, əsas fayda provayderi sərmayə və kapitalizmdir. Engels “Ailənin, xüsusi mülkiyyətin və dövlətin mənşəyi” əsərində qadının ikinci mövqeyini qəbul etmiş və bu vəziyyəti xüsusi mülkiyyətlə əlaqələndirmişdir. Engels burjua ailələrdə qadınların müdirlərinə xidmət etmək, tək yoldaşlı olmaq və ailənin malını miras edinəcək və bu malları artırmağa davam edəcək uşaq doğmaq məcburiyyətində olduqlarını irəli sürür. Engels proletariat içində qadınlara təzyiq edilmədiyini, çünki proletarların uşaqlarına miras buraxacaqları xüsusi mülkiyyətə sahib olmadıqlarını iddia edir. Marksist feministlər, ənənəvi marksist anlayışın, qadınların ictimai həyatdan necə xaric olunduqlarını və ev içində ödənişləri ödənməyən əməkçilər olduqlarını açıqlamaqda qeyri-kafi qaldığı fikirindədirlər.

Marksist qaydanın əsas problemi kişilərin qadınları ev içində əzmə formalarına, onların pulsuz ev əməklərini əldə etdikləri faydaya kifayət qədər vurğu etməməsindədir. Marks cəmiyyətə fərqli bir məzmun qazandırmasına baxmayaraq, onu tamamilə kişi sahəsi olmaqdan qurtara bilmədi. Marks cəmiyyəti istehsalın edildiyi və sinfi mübarizənin ortaya çıxdığı və sürdüyü sahə olaraq qəbul edirdi. Marksın məşhur düsturuna görə tarixin dinamikasını təşkil edən siniflərarası mübarizə, ictimai sahədə təşəkkül tapan "istehsal prosesində" meydana gəlməkdədir. İstehsalatın özü tarixin mühərrikini yaradır. Halbuki xüsusi sahədə reallaşdırılan "yenidən istehsal" tarixin fəaliyyət sahəsinin xaricinə çıxır. Yenidən istehsal fəaliyyətləri arasında iştirak edən ev işi, uşaq doğma və böyütmə, kişinin cinsi və romantik xidməti, istehsalın xaricində qəbul edilməkdədir. Qadınlar tərəfindən reallaşdırılan bu fəaliyyətlər ictimai dəyişmə içində ancaq bir yan məhsul olaraq yerini almaqdadır.

Marksın diqqətini istehsal üzərində sıxlaşdırması və yenidən istehsalı görməməzlikdən gəlməsi feministlərin sıx tənqidlərinə hədəf olmuşdur. Patriarxal əlaqələrin və bu əlaqələrin kapitalizmlə iç-içə olmasının əhəmiyyətinin fərqinə varmaqla birlikdə, bunları dəyişməz olaraq görürlər və patriarxallığın maraqları ilə kapitalizm maraqları arasında zəruri və qaçınılmaz bir uyğunlaşma olduğu fikrini də qəbul edərlər.

Mişel Berret marksizm ilə feminizm arasındakı əlaqəni araşdırarkən, qadınların əzilmişliyi ilə sinfi istismar arasındakı əlaqənin necə qurulduğunu göstərmişdir. Qadınların istismarını nə qadınlarla kişilər arasındakı bioloji fərqliliklərlə, nə kapitalist sistemin tələblərilə, nə də qadınları zövcələr və analar olaraq kişilərdən daha aşağıya sıralayan suveren ideologiyalar ilə açıqlanmasını müdafiə etmişdir. Qadınların əzilmişliyinin kapitalist sistemin ayrılmaz bir hissəsi olduğu iddiası ilə müdafiə olunan ev içi əmək tezisini rədd edir. Bu səbəblə marksist qaydanın nəzərdən keçirilib inkişaf etdirilərək ictimai cinsiyyət əlaqələrinin, analizin mərkəzinə yerləşdirilməsini təklif edir.. Marksist feminizmi tənqid edənlər ayrıca onu, iqtisadi qəbuledilmişliyə söykənən mücərrəd bir analiz olduğu və bu səbəblə də kişi suverenliyinin hökm sürdüyü bütün digər vəziyyətləri, qara və üçüncü dünya qadınlarının mövqelərini və xüsusilə də radikal feministlərin əhəmiyyət verdikləri cinsilik əlaqələrinə laqeyd yanaşmış bir analiz olduğu üçün tənqid etmişlər. Qadınların ucuz işçi qüvvəsi olaraq daxil olduqları iqtisadi həyatın bütün çətinliklərinə dözdükləri və inqilabi mübarizədə iştirak etdikləri halda kişilərlə bərabər hüquqlara sahib olmadıqlarını gördükdə isə "Qadının edam kürsüsünə çıxma haqqı varsa, kürsüyə çıxma haqqı da olmalıdır" deyərək ictimai və siyasi hüquqlarını müdafiə ediblər.

III Dalğa (Postmodern) feminizm

Üçüncü dalğa feminizm dünyada 1990-cı illərin ilk yarısında başlamışdır. 1970-ci illər və sonrasında bir əvvəlki nəslin uğrunda mübarizə etdiyi tələblərin qazanılmasının gətirdiyi işlər içində feminist nəzəriyyə bir tıxanma, daha doğrusu öz qəbul etdiklərini sorğulamaq nöqtəsində idi. Feminizmlə əlaqədar bir çox qadın, kimlikçi bir feminizmə yaxınlıq duymağa başladı. Bu nöqtədə ikinci dalğa feministlərlə ayrı-seçkiliklər başladı.

İkinci dalğa feministlər, tək ortaq nöqtəsi qadın olmağın verdiyi bir mübarizəni arzulayırdılar. Yəni yarış, cinsi yönüm və ya sinif ayrı-seçkiliyi mübarizənin içində yox sayılırdı, çünki bu fərqliliklər qadınların eyni təzyiqi görməsinə mane deyildi. Məsələn, hər qadın təcavüzə uğrama təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya idi. İkinci dalğanın söylədiyi digər bir şey də ictimai cinsiyyət rollarının tamamilə yıxılmasının gərəkliliyi idi. Buna görə mübarizə feminist ifadələrə tamamilə bağlı idi, nə qadınlıqla, nə də kişiliklə bağlı vəziyyətlərin ucaldılmasını istəyirdi. Üçüncü dalğa isə, tamamilə fərqliliklərin dilə gətirilməsi ilə var olmaq istəyirdi.

Hər qadının fərqli əzilmə problemləriylə qarşılaşdığını söyləyirdi. Əvvəl bu fərqlilikləri görmək və ortaq nöqtələr üzərindən mübarizə aparmaq lazım idi. Üçüncü dalğa feminizm bu dövrdəki ekzistensialist, post-strukturalist və psixoanalist yanaşmaların təsiri altında qalmışdı.

Simona de Bovuarın ekzistensialist çərçivədə irəli sürdüyü "qadınların nə üçün ikinci cins olduqları" sualı, postmodernist feminist cərəyanların yaranmasında böyük əhəmiyyət daşımaqdadır. Postmodernist feminizm, ekzistensializmin təsiri altında, şəxsi fərziyyələrə söykənərək inkişaf etdirilən,izah edilərək və mütləq həllərə bel bağlamadan qadın probleminə yanaşmağı təklif etmişdir. Bu baxımdan qadınlara bağlı ümumiləşdirici fərziyyələr yerinə, fərqlilikləri önə çıxarmağı sınayar. Eksiztensializmin yanında, post-strukturalizm və psixoanalizin təsiri altındakı fransız feminizmi də feminizmin "postmodern" dövründə iştirak etmişdir. Bu mütəfəkkirlərin başında Culiya Kristeva, Lyus İriqarey və Helen Siksu gəlməkdədir. Xüsusilə bu üç fransız feminist fikir adamı, qadının ikinci vəziyyətinin konkret iqtisadi, siyasi strukturlardan deyil, dilin özündən qaynaqlandığını iddia etməkdədirlər. Bu çərçivədə bəzi sifətlər kişilərə, bəzi sifətlər da qadınlara xas görülməkdədir. Bunun yanında "adam olmaq", "elm adamı", "insan" kimi bütün insanları əhatə edən bəzi adlar də kişi mərkəzlidir. İctimai əlaqələrə suveren olan bu kişi mərkəzli quruluş, dil yoluyla davamlı yenidən çıxarılmaqdadır və sonrakı nəsillərə ötürülür.

Dünyadakı qadın mübarizəsi - Feminizm tarixi (II HİSSƏ)

Simona de Bovuara görə cəmiyyətlərdə qadınlar başqaları vəziyyətində, kişilər isə suveren cins, imtiyazlı vəziyyətindədir. Qadın ancaq öz bədənini və cinsiliyini qəbul edərək var ola bilməkdədir. Ümumi olaraq bütün qadınlar içdən-içə kişilərin çox imtiyazlarını qəbul etməklə birlikdə onlara boyun əymək məcburiyyətində buraxılmışlar. 


Bovuar müəllimi Sartrın də izindən gedir və var oluş bulantısının yanına bir də qadınlıq bulanmasını daxil edir. Lakin insan hər zaman var oluş vəziyyətini sorğulamaq məcburiyyətindədir. Həyatda bir şeylər çıxarmaq və təbiəti aşmaq məcburiyyətindədir. Ayrıca mənliyi barışaraq mübtəda olma vəziyyətinə keçməlidir, əgər qadınlar özlərinə mübtəda olma haqlarını versələr, kişilər də bu vəziyyəti qəbul edəcəklərdir. Bovuar həlli qadınları öz cinsi xüsusiyyətləri ilə barışmaqda görür. "Dünya görülmək, kəşf edilmək və başa düşülmək üçün üçün mənə möhtacdır. Mən yoxamsa, dünya da yoxdur".

Əslində qadınlar yalnız cazibəli görünmək, ya da tamamilə cinsiliyini qəbul etməmək arasında sıxışıb qalıblar. Daxillərində bir tərəfdən kişilərə özlərini bəyəndirmək qayğısı, bir tərəfdən də cinsiliyini yadırğayan bir rəqqas var. "Bədən mərkəzli ictimai qaydaya duyulan istək, qadın baxımından böyük bir problemdir. Qadın seksual olan, lakin hörmət duyulmayan bir fiziki varlıqla, (kilsə əzizləri kimi) özünü inkar etmə mənasını verən, bədən mərkəzli olmayan bir yaranma arasında gedib gələn bir şəxsiyyət bölünməsi yaşamaqdadır".

Psixioanalist feminizm anlayışı

1980-ci illərdə feministlər, qadın problemini anlamağa çalışarkən psixoanaliz kimi təsirli düşüncə dalğalarını da feminist qaydanın meydana gəlmə müddətinə daxil etdilər. 1960-cı illərdən başlayaraq Amerikada feminist düşünürlər, Freydin düşüncələrini güclü bir şəkildə tənqid etdilər. Bu yazıçılar 1940 və 1950-ci illərdə məşhur bir ideologiya olaraq kişi suverenliyi mövzusunda cəmiyyətin düşüncələrinin formalaşmasında əhəmiyyətli bir yeri olan Amerika mərkəzli Freyd anlayışını tənqid etdilər.

Nensi Çodorovun "Analığın yenidən istehsalı" kitabı freydçi qaydanın bəlkə də ən əhəmiyyətli və ən təsirli feminist izahıdır. Çodorov, qadınların  analıq etmək istədiklərinə dair o tarixə qədər çox məşhur və standartlaşmış iki görüşü rədd edir. Bunlardan ilki analığın qadınların təbiətləri gərəyi taleləri olduğu fikri və ikincisi də qadınların ana olmağa cəmiyyət tərəfindən şərtləndikləri görüşüdür. Çodorovun bu iki görüşü də rədd etməsinin səbəbi, bu görüşlərdə ictimai cinsiyyət rollarının azadca seçilə bilinəcəyinin iddia edilməsidir. Halbuki Çodorova görə qadınlıq bir gənc qızın şüurlu olaraq öz üzərinə götürmək istəyəcəyi bir meydana gəlmə forması deyil. Ana olma istəyi də eynilə qadın olma istəyi kimi gənc qızlarda qadın olmadan əvvəl yerləşdirilmişdir.

Çodorov, cinsiyyətə söykənən şəxsiyyətin ailələrin psixo-dinamikası içində formalaşdığı tezisini müdafiə edir. Cinsiyyətə söykənən şəxsiyyət xüsusiyyətləri - kişilərdə müstəqillik və rasional davranış; qadınlarda isə asılılıq və romantik sıxlıq-insanları cəmiyyət və iqtisadiyyat içindəki rollarına hazırlamaqdadır. Kişinin elə şəxsiyyət xüsusiyyətləri vardır ki, onu kapitalist istehsal dünyasına hazırlayır; qadının fərdi xüsusiyyətləri isə ona yenidən istehsal dünyasında bir yer açır, xüsusilə də onu analığın yenidən istehsalına yönəldir. Bovuarın Freyd ilə bir hesablaşması var: "Bu açıqdır ki, atanı tanrılaşdıran qadının həyat enerjisi deyil ... Babanın üstünlüyü ictimai fakt idi və Freyd bunu anlaya bilməmişdi". Psikxoanalitik qayda kişi şüuru ​​tərəfindən istehsal edilmişdir.

NƏTİCƏ

Feministlərin gördüyü işlər sayəsində bioloji cins ilə ictimai cinsiyyət anlayışı bir-birindən ayrılmış və ictimai cinsiyyət sahəsində kişilik və qadınlıq mədəni və ictimai kontekstlərdə təyin olunmuşdur. Beləcə qadının əzilməsinin təməl səbəbi olan təbii fərqlilik nəzəriyyəsinin tənqidiylə qadınlarla kişilərinin bərabər qəbul edilməsinin qarşısı açılmaqda idi. Bu işlərin nəticəsində günümüzə qədərki müddətdə qadın hüquqları mövzusunda nəzəri olaraq ciddi irəliləmələr oldu, lakin praktikada bütün dünyada istənilən səviyyəyə hələ gəlib çatmaq mümkün olmayıb. Məsələn, bəzi ölkələr ikinci dalğanı yaşayarkən, bəziləri hələ birinci dalğanı belə keçə bilməmiş, bəziləri isə üçüncü dalğanı yaşamaqdadır. Feminizm bütün dünya qadınlarının problemlərinə həssas olmalı, hamısının eyni səviyyəyə gəlməsinə kömək etməlidir. Feministlərin praktikada daha çox məsafə qət edib bunu dünyaya eşitdirməsi lazımdır. İndiki vaxtda ünsiyyət sektorunda gəlinən səviyyə ilə birlikdə artıq qadınlara çatmaq daha da asan hala gəlmişdir. Feministlər bu imkanlardan faydalanıb bütün qadınlara çatmalıdır.

Dünyadakı qadın mübarizəsi - Feminizm tarixi (II HİSSƏ)

Feminist qaydalar yaradılarkən qadınların yalnız kişilər qarşısındakı təsirlər üzərindən fikirlər yürüdülmüş, qadın psixologiyası diqqətə alınmamışdır. Məsələn, qadınların ev işi görməsi kişiyə görə qiymətləndirilib, ona xidmət olaraq qəbul edilmiş, qadınların bunu hansı psixologiyayla etdiyi müzakirə olunmamışdır. Yəni yenə kişi psixologiyası öyrənilməyə çalışılmış, qadın psixologiyasına münasibət isə laqeyd olub.


Beynəlxalq münasibətlər sistemini kişi mərkəzli olmaqla tənqid edən feminizm nəzəriyyəsinin ən böyük problemi bütün tənqidlərinə baxmayaraq, kişi dünyagörüşünə qarşılıq onun yerinə keçə biləcək, beynəlxalq münasibətləri açıqlayacaq fərqli bir qadın dünyagörüşü gətirə bilməməsi olmuşdur. Məsələn güc, təhlükəsizlik və realizmə bir çox tənqidlər gətirmiş, lakin onların yerinə qoyulacaq hər hansı bir nəzəriyyə və ya utopiya irəli sürə bilməyiblər.
Pünhani Əsgərli
Etatist.com
Şərhlər : 0 Şərh yaz
Şərhlər administrasiya tərəfindən yoxlanıldıqdan sonra əlavə ediləcəkdir. (Oxucuların diqqətinə çatdırırıq ki, dini, milli və irqi ayrıseçkilik məzmununda, həmçinin insan şərəf və ləyaqətini alçalda biləcək şərhlər əlavə edilməyəcəkdir.)
yenilə, əgər kod görünmürsə



Siz xəbər yaza bilərsiniz XƏBƏR YAZ
Xəbər lenti